Llechi gan Jonah Jones yn goffáu 400fed pen blwydd cyfieithiad William Morgan o’r Beibl i’r Gymraeg

 

Jonah Jones plaques in Llanrhaeadr

 Nododd Jonah Jones yn gryno yn ei ddyddiadur ar 28fed Chwefror 1988: “It’s William Morgan’s anniversary, and there’s two jobs there.” Ychydig dros ddau fis yn ddiweddarach, ar 9fed Mai, ychwanegodd ei fod wedi “fixed Llanrhaeadr-ym-Mochnant plaques with some success.” Mae’r ddwy lechen gron, sy’n coffáu moment hanfodol yn y frwydr hir i gadw’r iaith Gymraeg yn fyw, yn yr un man o hyd.

Cyhoeddwyd cyfieithiad gan William Morgan o’r Beibl cyfan i’r Gymraeg ym 1588, pan oedd e’n ficer yn eglwys odidog Llanrhaeadr-ym-Mochnant yng ngogledd Sir Drefaldwyn. Roedd ei dad-yng-nghyfraith, William Salesbury, wedi cyhoeddi ei Destament Newydd Cymraeg ym 1567,wedi’i gyfieithu o’r testun Saesneg ac yn defnyddio’r wyddor Saesneg. Gallai William Morgan, a oedd wedi astudio Groeg ac Hebraeg yng Nghaergrawnt, fynd yn ôl i lawysgrifau gwreiddiol yr Hen Destament a’u cyfieithu yn uniongyrchol i Gymraeg lafar gan ddefnyddio’r wyddor Gymraeg briodol. Diwygiodd hefyd Testament Newydd Salesbury yn yr un arddull er mwyn creu fersiwn awdurdodol o’r Beibl, gyda’r is-deitl Y Beibl cyssegr-lan sef Yr Hen Destament, a’r Newydd. Diwygiwyd hwn ym 1620; daeth yn Feibl Cymraeg safonol sy’n cael ei ddefnyddio hyd heddiw. Galluogodd bobl Cymru i ddarllen y Beibl cyfan yn eu mamiaith yn lle gorfod dibynnu ar drosiadau Saesneg megis fersiwn William Tyndale, a fuasai wedi achosi dirywiad angheuol mewn defnydd y Gymraeg mewn bywyd beunyddiol.

Cerfiodd Jonah ddwy lechen gron i goffáu’r canmlwyddiant ym 1988. Mae’r cyntaf yn dwyn darlun o William Morgan, gyda’r adnod gyntaf o John 1:1 mewn ysgrifen Gymreig werinol (“Yn y dechreuad yr oedd y Gair, a’r Gair oedd gyd â Duw, a Duw oedd y Gair.”) Datgana’r ail lechen mai William Morgan oedd ficer yr eglwys yn Llanrhaeadr pan gyhoeddwyd ei gyfieithiad yn wreiddiol – mae hon wedi’i llunio yn arddull nodweddiadol llythrennu Gweithdy Jonah Jones. Buasai haen frys o baent llwyd ar y llythrennau, a rhwbiad gydag olew had llin crai, yn adfer y maen o’r newydd.